کار هر بز نیست من کوفتن!

درخواست حذف این مطلب

فیلسوف هنر و منتقد هنر، دو وظیفه ی جدا و متفاوت دارند و باید از یکی دانستن این ها اجتناب شود .
وظیفه فیلسوف علی القاعده محدود به مفهوم سازی فلسفی برای هنر است. برای مثال، فیلسوف هنر می تواند از طریق استدلال، به تاثیرات یک جریان هنری نو بر یک مفهوم سنتی در هنر بپردازد، ارزش گذاری هنری از حدود وظایف او بیرون است. در مقابل، وظیفه منتقد، ارزش گذاری اثر هنری ست که به وسیله استدلال، محکم می شود. در واقع منتقد هنری اثر را ارزی می کند، سپس به کمک نظریه ها، چارچوب ها و تعریف ها ارزی اش را مستدل می کند. منتقد در نقد هنری باید در انتها به این پرسش پاسخ دهد که یک اثر در دستی به اه خود موفق بوده است یا خیر.
مرز بین تعریف فیلسوف هنر و منتقد هنر همین قدر باریک است، در نتیجه، مرز بین تعریف نوشتاری که هریک از این افراد ارائه می دهند نیز همین قدر باریک است، بنابراین نام هر متنی در رابطه با یک اثر را نمی توان نقد گذاشت!

یک نقد صحیح هنری نیازمند پیش آگاهی هایی ست* که در اینجا ایجاب نمی کند که توضیح دهم، زیرا:
۱. متن بسیار طولانی و از حوصله خارج خواهد شد.
۲. وارد مباحث تخصصی می شود و اشاره به هر مؤلفه، نیازمند توضیح و تبیین بلندبالایی خواهدشد.

اما چند نکته بسیار مهم وجود دارد که دلم می خواهد بگویم:
اول این که
منتقدِ دارای دانش وقتی نقد یک اثر را پذیرفت، یعنی آن را به عنوان یک اثر (چه ضعیف، چه قوی) پذیرفته است، به این معنی که لااقل آن را در اندازه ای که پتانسیل تجزیه و تحلیل داشته باشد، دیده است؛ پس ت یب محض، به دور از اصول نقد است.
دوم این که
هیچ منتقدی حق ندارد نظر و سلیقه ی شخصی و حب و بغضش را از اثر یا خالق اثر، در تجزیه و تحلیل و نقد اثر دخ دهد، مثلا حق ندارد بگوید این تابلو یک است چون خالق آن کافر است یا این تابلو چرت است چون هنرمندش جیره خوار نظام است! یا حق ندارد بگوید این اثر بهترین اثر دنیاست، چون فلانی که اصلا کار بد ندارد، یا چون رنگ شاه بلوطی زیبای مورد علاقه ی من را استفاده کرده است یا اثری بسیار عالی ست چون برای نشان دادن ارزش انقلاب کشیده شده است!!!
جملات و نظریات این چنینی تنها می توانند سلیقه و نظر شخصی به عنوان یک مخاطب (حتی عام) باشند، نه نقد!
سوم این که
منتقد نباید اثر را تعریف یا ترجمه کند.
رولان بارت می گوید: « نقد به هیچ رو نباید به تبیین اثر بپردازد، باید این امر را به مخاطب واگذارد. منتقد شاید بتواند اثر را توضیح و تنویر کند و احتمالا بر نقاط مبهم آن نوری روشنگر بی افکند، اما او هرگز نمی تواند ادعای ترجمه ی اثر به زبانی روشن تر را داشته باشد. زیرا خود اثر از همه چیز روشن تر و واضح تر است.»
چهارم این که
هر اثر در یک چارچوب و بستر مختص به خود ارزی می شود، به بیان ساده تر، معیاری واحد برای همه ی آثار وجود ندارد، هر اثر بر اساس یک نوع تعریف و زیبایی شناسی مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد.
به عنوان مثال، هیچ وقت نباید تابلوی مونالیزای داوینچی را با تابلوی جیغ ادوارد مونش در یک چارچوب و تعریف قرار داد که در طی آن، مونالیزایِ داوینچی بشود خفن ترین و فا ترین اثر هنری دوران ها و جیغِ مونش بشود و «اینو که بچه ی منم بلده بکشه»!
پنجم این که
آثار انتزاعی داستان ندارند، موضوع ندارند، شخصیت ندارند، گاهی حتی عنوان هم ندارند. منتقد برای نقد این آثار تنها موظف است منطق حسی پشت اثر را بداند(اگر هنرمند در قید حیات باشد و یا استیتمنتی از اثر موجود باشد، دستی به این مورد به سادگی امکان پذیر خواهدبود) و پس از آن فقط به نقد فرمالیستی اثر بپردازد. یک منتقد درباره ی چنین آثاری تا همین اندازه موظف است نقد کند، هرچیزی فراتر از این، در حیطه نقد قرار نمی گیرد.
ششم این که
«سبک» و «تکنیک» باهم متفاوت است! سبک هیچ هنرمندی رنگ روغن یا آب رنگ نیست، رنگ روغن و آب رنگ تکنیک اثر است!
سبک ها معمولا کلمه ای هستند «ایسم»دار؛ و صدالبته که «سبک» هم تنها به این معنی نیست که نام دوره تاریخی اثر را بدانیم، هر اثر حداقل دارای سه مولفه با نام سبک است: مکتب و دوره تاریخی، سبک و استایل شخصی هنرمند، سبک مربوط به کشور و فضای فرهنگی هنرمند.
(موارد ۲ و ۳ تعریف ایسم دار مشخص ندارند و غالباً از طریق دیدن تعداد زیادی اثر از یک هنرمند یا یک کشور، به این تعریف می توان رسید.)
این که به نمایشگاه های نقاشی برویم و از هنرمند اثر بپرسیم سبکتان چیست؟! این سوال، سوالی غیر اصولی ست و با این حال اگر او مثلاً به دلیل شیوه قلم گذاری اش بگوید امپرسیونیسم، هنرمند نادانی ست و اگر فرد سوال پرسنده، بر اساس آن واژه امپرسیونیسم، یک متن بلندبالا بنویسد و اسمش را بگذارد نقد، هم فرد نادانی ست!
امپرسیونیسم در قرن ۱۹ در اروپا جریان یافت و دوره اش را گذراند و به پایان رسید رفت! به پیر، به پیغمبر، تمام شده است!
وقتی در یک نمایشگاه آثاری را می بینیم که شیوه ی اجرایشان شبیه به دوره امپرسیونیسم است و هنرمندش سر و مر و گنده در حال قدم زدن در گالری ست، در چنین شرایطی برای تعیین سبک شخصی هنرمند درست تر است که بگوییم نوع قلم گذاری ها و سبک شخصی او امپرسیونیسم گونه است!


  • من، خودم را منتقد هنری نمی دانم و درحال حاضر هم هیچ علاقه ای به منتقد شدن ندارم؛ حتی آرتیست و هنرمند و نقاشِ تمام و کمال هم نمی دانم، حتی یک هنردان بسیار پر و فرهیخته و پر مطالعه هم نمی دانم؛ اما این که جیم هایی با ده معلومات غلط در صحیح آمیخته شان و بر اساس سلایق شخصی، خودشان را صاحب نظر بدانند و در جایگاه ارزش گذاری برای آثار قرار بگیرند و نظر بدهند و اسمش را بگذارند «نقد هنری»، مرا اذیت می کند، منِ صرفاً دانشجوی نقاشی را! همان طور که وجود تهمینه میلانی هایی آزارم می دهد، باز هم منِ صرفاً دانشجو را!
  • لازم نیست که توضیح دهم منظور من از «اثر هنری» تنها در حیطه ی نقاشی ست، نه سایر هنرها!
  • باز هم لازم نیست که بگویم من در مورد نقد سینما و فراستی و سوژه ی این روزها صحبت ن ! من در مورد سینما، علم و مطالعه ای ندارم. آن برنامه را هم ندیدم!
  • * «پیش آگاهی هایی ست» پتانسیل گیر دادن از لحاظ دستور زبان فارسی را دارد اما چند مدل دیگر نوشتم و همه شان به گونه ای شد که بار این آ ی را نداشت و تنها این آ ی بهترین ح منظور من را می رساند.